Dodany: 2017-11-07

Zamek w Rzeszowie

Zamek w Rzeszowie jest jednym z najbardziej charakterystycznych i reprezentacyjnych zabytków stolicy województwa podkarpackiego. Obecny zamek powstał na początku ubiegłego stulecia, lecz jego dzieje sięgają końca XVI wieku, kiedy to w tym miejscu budowę obronnej rezydencji rozpoczął ówczesny właściciel Rzeszowa, Mikołaj Spytek Ligęza.

Liczne najazdy oraz łatwość, z jaką oblegano, a następnie zdobywano zamek sprawiły, że po 1620 roku Mikołaj Ligęza, który był już wtedy kasztelanem sandomierskim, podjął decyzję o jego gruntownej przebudowie. Rezydencja przyjęła, nowoczesną jak na tamte czasy, formę palazzo in fortezza. Po śmierci Ligęzy w 1637 roku właścicielką całego majątku, w tym zamku w Rzeszowie, została jego młodsza córka Konstancja oraz jej mąż – marszałek wielki koronny i hetman polny koronny Jerzy Sebastian Lubomirski.

Okazało się jednak, że w kręgu zainteresowań Jerzego Lubomirskiego, wówczas aktywnego polityka i dowódcy wojskowego, znajdowała się przede wszystkim rezydencja w Łańcucie, w związku z czym do renowacji rzeszowskiego zamku nie przykładano zbyt dużej wagi. Za czasów Lubomirskiego Rzeszów był też kilkakrotnie zdobywany przez wrogie wojska, w tym szwedzkie i kozackie, które za cel swoich ataków obierały również zamek.

Sytuacja zmieniła się po śmierci Jerzego Lubomirskiego, gdy właścicielem majątku został jego syn, Hieronim Augustyn Lubomirski. Uznał on Rzeszów za swą główną siedzibę i choć przez pierwsze lata po śmierci ojca poświęcił się walce między innymi z Turkami, Tatarami i kozakami, około 1682 roku rozpoczął rozbudowę zamku, którą powierzył architektowi Tylmanowi z Gameren.

W 1695 roku, gdy prace zostały zakończone, budowla posiadała cztery dwupiętrowe skrzydła i wieżę bramną, które otoczono bastionami i fosą. Ponadto, w sąsiedztwie zamku wybudowano Pałac Letni z pięknymi ogrodami. Niestety, jeszcze w tym samym wieku w Rzeszowie wybuchł pożar, który uszkodził także zamek. Kolejne zniszczenia przyniosły wybuch wielkiej wojny północnej oraz najazdy wojsk szwedzkich, polskich, saskich i rosyjskich.

Po śmierci Hieronima Lubomirskiego w 1706 roku, zamek jako swą główną siedzibę zaczął traktować jego najstarszy syn, Jerzy Ignacy Lubomirski. Po ostatecznym podziale majątku, w ramach którego Rzeszów oficjalnie stał się jego własnością, Jerzy powierzył renowację i unowocześnienie zamku, zarówno pod względem militarnym, jak i reprezentacyjnym, architektowi i inżynierowi wojskowemu Karolowi Henrykowi Wiedemannowi. Jednak już w 1735 roku, w wyniku oblężeń konfederatów dzikowskich, zajęcia przez wojska wierne Sasom, wielkiego pożaru, a w końcu przejęcia przez wojska rosyjskie, rezydencja znów wymagała odbudowy.

Jerzy Ignacy Lubomirski zmarł w 1753 roku, zaś dobra rzeszowskie przejął jego syn Teodor Hieronim Lubomirski. Po jego bezpotomnej śmierci w 1761 roku, zamek przeszedł w ręce jego brata Franciszka Grzegorza Lubomirskiego, przy czym faktycznie zarządzała nim jego matka. Joanna była zaangażowana politycznie i opowiadała się po stronie konfederacji barskiej, skierowanej przeciwko królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu. W konsekwencji Rzeszów stał się miejscem działań wojennych, natomiast zamek został zaatakowany przez wojska rosyjskie. Mimo przegranej, Joanna zdołała zachować rezydencję, w której trzy lata później, gdy Rzeszów został objęty pierwszym zaborem, przyjmowała przedstawicieli nowej władzy.

W 1820 roku Jerzy Roman Lubomirski oficjalnie sprzedał zamek Austriakom, choć już osiem lat wcześniej został on przez nich przeznaczony na siedzibę sądów oraz więzienie. Krótko po przejęciu kompleksu władze austriackie przeprowadziły szereg prac remontowych, lecz miały one charakter doraźny, więc budowla szybko zaczęła popadać w ruinę. Decyzję o kolejnym remoncie podjęto dopiero w 1842 roku po pożarze miasta, który uszkodził też niegdysiejszą rezydencję.

Mimo podjętych działań, kompleks powoli niszczał, w związku z czym pod koniec XIX wieku rozpoczęto starania o uzyskanie funduszy na jego renowację. Polski architekt i konserwator zabytków Zygmunt Hendel wykonał inwentaryzację obiektu i przygotował wstępny plan jego przebudowy, którą rozpoczęto w 1902 roku. Okazało się jednak, że zamkowe mury są w gorszym stanie niż wcześniej sądzono. Ostatecznie postanowiono wyburzyć konstrukcję i wznieść zamek od nowa, nawiązując do jego XVIII-wiecznej formy, znanej z planów Henryka Wiedemanna. Z dawnej rezydencji obronnej pozostała jedynie część murów bastionów i dolne kondygnacje wieży bramnej. Prace ukończono w 1906 roku.

W dwudziestoleciu międzywojennym zamek w dalszym ciągu pełnił funkcję sądu oraz więzienia. Podczas II wojny światowej i okupacji niemieckiej stał się on miejscem kaźni dla tysięcy Polaków, zaś w czasach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, a zwłaszcza w okresie stalinizmu, dochodziło w nim również do tortur i egzekucji członków ruchu oporu oraz działaczy antykomunistycznych.

W 1981 roku zlikwidowano funkcjonujące w zamku więzienie, a budynek przekazano Ministerstwu Sprawiedliwości. W ostatnich kilkunastu latach minionego stulecia gmach i jego wnętrza gruntownie odrestaurowano, na frontonie wieży umieszczono tablicę poświęconą osobom więzionym tu w czasach okupacji hitlerowskiej, natomiast przed budynkiem postawiono krzyż upamiętniający ofiary komunizmu. Obecnie na terenie zamku odbywają się wystawy i koncerty, a na dziedzińcu organizowane są przedstawienia plenerowe.

Chcesz osobiście zobaczyć to miejsce? Sprawdź noclegi Rzeszów i okolica

Zamek w Rzeszowie - lokalizacja obiektu na mapie

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *